Czym jest świadomość? Nauka, filozofia i to, co czujesz teraz

Słowo „świadomość” robi w ostatnich latach karierę jak mało które. Pojawia się w podcastach o duchowości i w artykułach o sztucznej inteligencji, w książkach neuronaukowców i w sesjach coachingowych. Problem w tym, że każda z tych rozmów używa go trochę inaczej – i czytelnik w pewnym momencie przestaje wiedzieć, o czym właściwie jest mowa.

Ten tekst pokazuje świadomość z trzech boków: filozoficznego, naukowego i praktycznego. Nie po to, żeby rozstrzygnąć, który jest „prawdziwy”, bo nie da się tego zrobić dzisiaj. Po to, żebyś miał mapę trzech języków, między którymi możesz się poruszać – i jedno ćwiczenie, w którym świadomość przestaje być pojęciem i zaczyna być doświadczeniem.

Filozofia: dlaczego w ogóle jest komuś coś

Filozof David Chalmers nazwał to w 1995 roku „trudnym problemem świadomości”. Łatwe problemy to pytania, które nauka już rozwiązuje: jak mózg rozróżnia kolory, jak sterujemy uwagą, jak budzimy się ze snu. Trudny problem brzmi inaczej: dlaczego temu wszystkiemu w ogóle towarzyszy jakieś przeżywanie. Dlaczego nie jesteśmy maszynami bez żadnego „od wewnątrz”.

Dwadzieścia lat wcześniej Thomas Nagel zadał to samo pytanie od drugiej strony, w słynnym eseju „Jak to jest być nietoperzem?”. Nawet gdybyś znał co do neuronu całe wyposażenie nietoperza, nie wiedziałbyś, jak to jest być nietoperzem – bo świadomość ma perspektywę, pierwszą osobę, która wymyka się opisowi obiektywnemu.

Nie wszyscy filozofowie się z tym zgadzają. Daniel Dennett przez większość życia twierdził, że „trudny problem” jest złudzeniem – że gdy wyjaśnimy wszystkie łatwe problemy, nic nie zostanie do wyjaśnienia. Ta kłótnia trwa i nie ma widoków na szybki finał. Ważne jednak jest co innego:

• Filozofia nie udaje, że umie wyjaśnić, czym świadomość jest. Pokazuje, że to najtrudniejsze pytanie, które sobie zadaliśmy, i że pochopna odpowiedź jest podejrzana.
• Dla ciebie, czytelnika, znaczy to tyle: jeśli ktoś na podcaście w pięć minut „wyjaśnia, czym jest świadomość”, prawdopodobnie wyjaśnia coś innego.

Nauka: świadomość jako proces, nie rzecz

Nauki o mózgu nie zajmują się „świadomością jako taką”, tylko znajdują jej neuronalne korelaty – wzorce aktywności, które pojawiają się, kiedy czegoś doświadczasz, i znikają, kiedy przestajesz. Są co najmniej cztery duże, konkurencyjne teorie, które próbują to spiąć w całość: zintegrowana teoria informacji Tononiego, teoria globalnej przestrzeni roboczej Dehaenego i Baarsa, teoria aktywnego wnioskowania (predictive processing) oparta na pracach Fristona, i teorie wyższego rzędu w rodzaju tych Rosenthala. Nie wybieraj między nimi w pięć minut. Każda zajmuje się trochę innym fragmentem i każda ma swoje słabe miejsca.

Z tego gąszczu warto zabrać trzy rzeczy, które są bezpieczne niezależnie od tego, która teoria za dziesięć lat wygra:

Świadomość to nie uwaga

Potrafisz świadomie widzieć coś, na co nie zwracasz uwagi (poranne światło na ścianie), i możesz zwracać uwagę na coś, co nie dociera do świadomości (korekta pozy ciała, kiedy jedziesz rowerem). Uwaga reguluje to, co dostaje się na scenę; świadomość to sama scena. Ta różnica ma praktyczny skutek: można mieć bardzo nasyconą świadomość przy bardzo wąskiej uwadze, i odwrotnie.

Świadomość to nie pamięć

Większości tego, co teraz jest ci świadome, nie zapamiętasz. To nie znaczy, że „nie było”. To znaczy, że mózg selekcjonuje, co odkłada. Pytanie „co pamiętam z ostatniej godziny” nie jest pytaniem o to, co było świadome, tylko o to, co zostało skonsolidowane.

Świadomość to proces, nie przedmiot

Nie siedzi w jednym miejscu w głowie. Pojawia się, kiedy odpowiednie fragmenty mózgu zaczynają razem działać; znika, kiedy tę komunikację rozerwiesz (w narkozie, we śnie bez marzeń). Pytanie „gdzie jest świadomość” ma sens taki jak pytanie „gdzie jest taniec” – odpowiedź brzmi: tam, gdzie tańczące ciała.

Praktyka: metapoznanie w jednej minucie

Dla filozofa świadomość to zagadka, dla neuronaukowca to zjawisko. Dla ciebie dzisiaj najważniejsze jest to, co z nią robisz. Tutaj z pomocą przychodzi stare pojęcie, które psychologia nazwała metapoznaniem: zauważanie, że myślisz, w trakcie kiedy myślisz. Nie dodawanie myśli o myśli – tylko bycie trochę z tyłu za nimi.

Tradycja uważności (mindfulness) nazywa to „obserwowaniem myśli jako myśli”. W słowniku filozofii stoickiej jest to prosochē – uwaga skierowana na siebie samego w działaniu. Trenerzy psychoterapii poznawczej używają tego ciągle: zanim zmienisz myśl, musisz ją zobaczyć jako myśl, nie jako fakt.

Efekt tego ćwiczenia jest konkretny. Zyskujesz szczelinę między bodźcem a reakcją. Pięć sekund, czasem jedna, w której można zrobić coś innego niż zwykle. Z tej szczeliny bierze się wszystko, co nazywamy „pracą nad sobą” – bo bez niej jesteś tylko wiązką automatyzmów.

Ćwiczenie: obserwator w trzech oddechach

Zacznij od tego, że nic nie zmieniasz. Nie próbujesz się uspokoić, nie próbujesz niczego osiągnąć. Trzy minuty, raz dziennie.

1. Usiądź wygodnie, oczy mogą być otwarte albo zamknięte, jak wolisz. Jeden długi oddech.
2. Zauważ pięć rzeczy, które widzisz albo słyszysz – nazwij je w myśli krótko, bez komentarza („kaloryfer”, „samochód”, „oddech”). Jeden długi oddech.
3. Zauważ, co dzieje się w myślach teraz. Nie treść każdej z nich, tylko fakt, że są. Powiedz do siebie: „to jest myśl”. Powiedz to przy każdej, która się pojawi, nawet jeśli jest to myśl „nie wychodzi mi to ćwiczenie”. Jeden długi oddech.

Z końcem trzeciego oddechu zakończ. Zapisz jedno zdanie: co się stało w głowie w ciągu tych trzech oddechów. Chodzi o notatkę, nie o esej.

Dlaczego to działa? Bo robisz dokładnie to, czym jest metapoznanie: wyłączasz się na chwilę z automatu „myśl – reakcja – myśl – reakcja” i patrzysz, jak ten automat chodzi. Nie zmieniasz myśli. Zmieniasz pozycję, z której na nie patrzysz. Z czasem ta pozycja zaczyna być dostępna także wtedy, kiedy nie siedzisz w ćwiczeniu – w kolejce, w kłótni, przed trudnym mailem.

Dlaczego to ma znaczenie w życiu

Większość cierpienia, które sam sobie dokładasz, zaczyna się od zlania w jedno trzech rzeczy, które są różne: tego, co się dzieje, tego, co o tym myślisz, i tego, co z tym zrobisz. Świadomość obserwatora rozdziela te warstwy. Zdanie „nie poradzę sobie” przestaje być prawdą o świecie, staje się myślą o sobie, która pojawia się w konkretnych sytuacjach. Rozmowę, która poszła nie tak, przestajesz oglądać od środka jako „jestem beznadziejny”, zaczynasz widzieć jak scenę, w której były ty, drugi człowiek i konkretne słowa.

To nie jest magia. To jest ćwiczenie, które działa z czasem i tylko tak jak każde inne – przez powtarzanie. Minuta dziennie przez tydzień zrobi dla ciebie więcej niż godzina raz w miesiącu.

Kiedy to za mało

Praktyka świadomości nie leczy zaburzeń psychicznych. Jeśli masz silne objawy depresji, zaburzeń lękowych albo myśli samobójcze, nie zostawiaj tego ćwiczeniu obserwatora – skontaktuj się z psychiatrą albo psychoterapeutą. W kryzysie zadzwoń: 116 123 (Kryzysowy Telefon Zaufania dla dorosłych, bezpłatny), 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym, całodobowo), 112 w zagrożeniu życia.

Co dalej

Jeśli bardziej interesuje cię filozoficzna strona tej rozmowy, zacznij od tekstu Sens życia: co mówi psychologia, a co filozofia. Jeśli chcesz zrozumieć, dlaczego praktyka świadomości ma różne nazwy w różnych szkołach pracy z człowiekiem, zajrzyj do Coaching, psychoterapia czy rozmowa filozoficzna. A jeśli chcesz porozmawiać o tym, jak w twoim konkretnym życiu to zastosować – umów bezpłatną rozmowę.